Empathie als verzet

Door Peter Fasol, gepubliceerd op 31 juli 2026

Waarom deze tijd draait om het vermogen om te voelen wat de ander voelt

Vorige week woonde ik een lezingenavond bij in de Lichtwijzer in Gouda, georganiseerd door CGK Gouda onder de titel “Tussen techniek en mechaniek: over AI en menselijke waardigheid”.

Aanleiding was op het eerste gezicht prozaïsch: geld ophalen voor de restauratie van het Van den Brink-orgel uit 1825. Het onderwerp is echter hoogst actueel: AI heeft fundamentele implicaties voor wat mens-zijn betekent, in 2026 en in de toekomst.

Het artikel gaat verder onder de advertentie:

Hieronder staat een meme die op de socials graag wordt gedeeld. Dat komt ongetwijfeld omdat hij zo treffend illustreert waar het op dit moment in de geschiedenis in essentie over gaat.

De een: “The fundamental weakness of Western civilization is empathy.” Aldus een van de machtigste mensen ter wereld, in ieder geval de rijkste, iemand die platforms bezit die bepalen wat miljarden mensen dagelijks te zien krijgen.

De ander, veelvuldig toegeschreven aan Hannah Arendt: “The death of human empathy is one of the earliest and most telling signs of a culture about to fall into barbarism.” Arendt beschrijft in The Origins of Totalitarianism precies dit mechanisme: totalitaire systemen hebben geen bloeddorstige massa nodig. Ze hebben geïsoleerde mensen nodig die niemand meer als medemens zien.

De aanval op empathie is geen bijverschijnsel, het is de strategie

Wat opvalt aan deze tijd is niet dat er hardheid is. Die was er altijd. Het is dat hardheid wordt heruitgevonden als deugd. Empathie is zwakte, sentimentaliteit. Iets dat ‘efficiëntie’ in de weg zit. Wie mededogen toont met een vluchteling, een zieke, een verliezer van het systeem, is naïef of zelfs gevaarlijk.

Dat is geen toeval. Arendt beschreef hoe totalitarisme draait op atomisering: mensen losmaken van elkaar, van gemeenschap, van het vermogen om een ander als mens te zien, zich in een ander te verplaatsen. Een bevolking die geen empathie meer voelt voor de groep die net buiten de kring valt, is een bevolking die niet meer in verzet komt wanneer die groep wordt weggezet, opgesloten, of erger. Empathie is de eerste verdedigingslinie tegen ontmenselijking. En dat maakt het ook het eerste doelwit.

Het behoud van de menselijke waardigheid: de encycliek van paus Leo XIV

Op 25 mei 2026 publiceerde paus Leo XIV de encycliek Magnifica Humanitas, over het behoud van de menselijke waardigheid in het tijdperk van kunstmatige intelligentie. Een document dat niet toevallig verscheen op de verjaardag van Rerum Novarum, de beroemde sociale encycliek van Leo XIII over de eerste industriële revolutie.

De paus opent met een beeld dat precies bij dit betoog past: de mensheid staat voor de keuze tussen het bouwen van een nieuwe Toren van Babel, of het bouwen van de stad waarin God en mens samenleven. Babel staat hier niet voor techniek op zich, maar voor wat techniek wordt wanneer ze wordt ingezet voor overheersing, uitsluiting en controle in plaats van gemeenschap.

De encycliek benoemt heel precies waar het gevaar zich bevindt: een technocratisch model waarin efficiëntie, controle en winst de enige maatstaf worden. Waar de mens verschuift van waardig subject naar optimaliseerbaar object. Dat is hetzelfde mechanisme als het wegzetten van empathie als zwakte: in beide gevallen wordt de mens gereduceerd tot iets dat gemanaged moet worden in plaats van iemand die gezien moet worden. De encycliek waarschuwt bovendien dat automatisering en AI de kloof kunnen vergroten tussen wie erbij hoort en wie wordt buitengesloten, en dat uitsluiting zich onder het mom van ‘neutraliteit’ van de techniek kan verschuilen.

Daartegenover plaatst de paus geen verbod op technologie, maar een ander uitgangspunt: solidariteit als principe. ‘Niemand redt zichzelf’. En een ‘beschaving van liefde’ tegenover een cultuur van macht. Dat is, in andere woorden, een pleidooi voor empathie als ontwerpprincipe van onze instituties en onze techniek, niet als sentiment dat er toevallig ook nog bij hoort.

Technologie is een keuze: wiens waarden worden er gecodeerd?

‘Het zijn slechte tijden! Het zijn moeilijke tijden! Dat zeggen de mensen tenminste. Laten we liever goed leven, dan worden de tijden vanzelf goed. Wij zijn de tijden. Zoals wij zijn, zo zijn de tijden.’ (Augustinus van Hippo)

Technologie is niet inherent onderdrukkend. Dezelfde algoritmes die nu polarisatie maximaliseren omdat woede meer clicks oplevert dan begrip, kunnen ook worden ingericht om verbinding te maximaliseren. Dat is geen technisch probleem, het is een keuze: wiens waarden worden er gecodeerd?

Een systeem dat mensen laat zien wat ze willen horen, isoleert. Een systeem dat mensen laat zien wat een ander werkelijk meemaakt, de vluchteling, de patiënt, de eenzame oudere, kan juist het tegenovergestelde doen van wat de huidige generatie platforms doet. Technologie kan een beschavende factor zijn: het kan verhalen toegankelijk maken die anders onzichtbaar blijven, het kan mensen die ver van elkaar staan letterlijk elkaars gezicht laten zien. Of het kan een instrument van controle en dehumanisering worden, waarin mensen worden gereduceerd tot data, tot doelwit, tot lastpost voor een systeem.

De kern van deze tijd

De strijd van vandaag gaat niet over ideologie, over links of rechts, over technologie zelf. Ze gaat over empathie. Dat is precies wat totalitaire en autoritaire bewegingen traditioneel als eerste proberen te breken, omdat een mens die zich nog kan verplaatsen in een ander, zich niet laat gebruiken om die ander te vertrappen.

Dat betekent dat de sleutel tot een vrije toekomst ligt in het hardnekkig vasthouden aan het vermogen om de ander te blijven zien als mens. Technologie kan daarbij helpen of het tegenwerken.

Wie beweert dat empathie een zwakte is, beschrijft eigenlijk precies waar hij bang voor is: een samenleving die zich niet laat verdelen.

Peter Fasol

Website

Peter Fasol werkt sinds 1998 voor de rijksoverheid bij diverse ministeries en de Algemene Rekenkamer. Hij interesseert zich voor heel veel, maar in het bijzonder voor genealogie en antieke boekdrukken.