|
'Sy quamen in hun Fasol' (vrij naar Bredero)
Oorsprong en betekenis van de naam FASOL
INHOUD
- Inleiding
- Toetsing van de hypotheses
-
De oorsprong van de familienaam Fasol ligt in de Nederlanden
- Verspreiding
- Muziek
- Topografie
- Fasol als Hugenotennaam
-
De familienaam Fasol is van Noord-Italiaanse oorsprong
-
De familienaam Fasol is oorspronkelijk Duits
- Conclusie
- Literatuur
1. INLEIDING
Een van de belangrijkste oorzaken van mijn interesse in stamboomonderzoek is de zeldzaamheid en de (tot dusverre) niet achterhaalbare betekenis van de familienaam die ik draag. In Nederland wonen verschillende niet aan elkaar verwante families Fasol. Bij het zoeken naar de herkomst van een familienaam speelt de etymologische betekenis van het woord vaak een grote rol, maar in dit geval is die eveneens onduidelijk. Het enige dat voorlopig mogelijk lijkt, is het formuleren van enkele hypotheses aan de hand van historische en etymologische gegevens.
Op basis van de gegevens die in de loop der jaren zijn verzameld formuleer ik hier een viertal hypotheses. Daarna kan bekeken worden of het mogelijk is om een voorlopige conclusie te trekken uit het tot dusver verzamelde materiaal. Er worden hypotheses onderzocht met betrekking tot het opduiken in het Nederlands taalgebied van drie families met de naam Fasol in het tijdvak 1550-1650. Het gaat hier om:
Jacobus Fasol in Bree (Belgisch Limburg), herkomst onbekend. Hij trouwde te Bree op 17 februari 1647. Oudere gegevens over hem ontbreken.
Jan Janz. Fasol werd in 1605 poorter van Vlaardingen. Mogelijk kwam hij uit Haarlem. Zijn vader moet rond 1560 geboren zijn. Diens herkomst is onbekend.
Verschillende families Fasol woonden aan het eind van de achttiende eeuw op Schouwen-Duiveland. Hun herkomst is eveneens onbekend.
Deze drie Nederlandse families Fasol zouden allemaal tot één en dezelfde familie kunnen behoren, maar ook een afzonderlijke herkomst kunnen hebben. De volgende hypotheses zal ik onderzoeken:
1. De oorsprong van de familienaam Fasol ligt in de Nederlanden;
2. Fasol als Hugenotennaam;
3. De familienaam Fasol is van Noord-Italiaanse oorsprong;
4. De familienaam Fasol is oorspronkelijk Duits.
Terug naar
de inhoudsopgave
2. TOETSING VAN DE HYPOTHESES
2.1 De oorsprong van de familienaam Fasol ligt in de Nederlanden
2.1.1 Verspreiding
Als bron wordt hiervoor de Volkstelling van 31 mei 1947 gebruikt. [Repertorium van Nederlandse Familienamen]. Voor België zijn helaas geen vergelijkbare bronnen voorhanden. In Nederland blijkt in 1947 de naam Fasol slechts 68 keer voor te komen, terwijl het niettemin om een naam gaat die dan al meer dan 300 jaar in Nederland voorkomt. Voor de hand liggende fonetische varianten als bijvoorbeeld Van Sol komen in Nederland niet voor. Wel bestaan er verschillende andere varianten die lijken op de naam Fasol. Een belangrijke constatering is, dat alle personen met de naam Fasol met wie ik
ooit in contact kwam (in binnen- en buitenland) Fasol uitspraken 'op zijn Frans', dus met de klemtoon op de tweede lettergreep.
Er komt in Nederland aan de ene kant een familie Fasol voor uit Valkenswaard, oorspronkelijk afkomstig uit Bree in Belgisch Limburg en van oorsprong katholiek. Aan de andere kant bestaan er in Zeeland en Zuid-Holland families Fasol, oorspronkelijk protestant. Beide takken zijn onderling niet verwant, althans dit is vooralsnog niet aantoonbaar. In het kader van de voorliggende hypotheses zijn de volgende varianten interessant:
Voshol: Komt als verschrijving van de naam Fasol voor in de doopregisters van Vlaardingen, evenals o.a. Facol, Vassol, etc. Gezien de opmerking over de uitspraak van Fasol hierboven, duidt de verschrijving Voshol in Vlaardingen naar alle waarschijnlijkheid op een wat binnensmonds uitgesproken Fasol, verbasterd tot 'Voshol' met de klemtoon op de tweede lettergreep. Overigens is het uiteraard niet zo dat iedereen met de naam Voshol eigenlijk Fasol zou heten! In ZuidHolland bestond overigens ook een heerlijkheid Voshol.
Fasel: Deze naam is, gezien het relatief grote aantal in deze stad, waarschijnlijk oorspronkelijk uit Leiden afkomstig. Let wel: de uitspraak is hier met de klemtoon op de eerste lettergreep.
Vazel/Vosol: Over deze weinig voorkomende namen, zijn mij geen gegevens bekend.
Er is een opvallende parallelliteit waar te nemen wat betreft het verspreidingsgebied van de namen Fasol, Voshol en Fasel: beide komen in Zuid-Holland het meest voor. Voor Fasol en Voshol komt bovendien Zeeland op de tweede plaats. Vazel en Vosol lijken, mede gezien hun afwijkende geografische spreidingsgebied, geen verwante namen te zijn.
FASOL FASOLT FASOLD FASEL VAZEL VOSHOL VOSOL TOTAAL
Groningen 1 1
Onstwedde 7
GRONINGEN 9
Anlo 1
DRENTHE 1
Avereest 1
OVERIJSSEL 1
Dreischor 3
Duivendijke 2
Elkerzee 1
Ellemeet 5
Haamstede 2
Kortgene 1
Nw.& St.Joosl. 1
Oud-Vossemeer 15
Poortvliet 14
Renesse 6
Scherpenisse 6
St.Annaland 9
St.Maartensdijk 2
Tholen 2
Zonnemaire 6
ZEELAND 75
B. & Rodenrijs 10
Dirksland 1
Den Haag 1 7 53
Hardinxveld 3
Hazerswoude 1
Leiden 39
Leiderdorp 1
Maassluis 5
Moordrecht 6
Nieuwerk/IJssel 1
Rotterdam 30 29
Schiedam 16
Voorschoten 1
Waddinxveen 11
Warmond 1
Zevenhuizen 5
Zoetermeer 3
ZUID-HOLLAND 224
Aalsmeer 1
Amsterdam 2 3 2
Haarlem 2
Haarlemmermeer 3
Den Helder 1
Wormerveer 1
Zaandam 1
NOORD-HOLLAND 16
Amersfoort 1
Leusden 3
Utrecht 6
Zeist 1
UTRECHT 11
Breda 4
Dinteloord 1
Dussen 3
Haaren 1
Den Bosch 1
Nw.-Vossemeer 1
St.Michielsg. 1
Tilburg 2 1
Valkenswaard 8
NOORD-BRABANT 23
Heerlen 2
LIMBURG 2
NEDERLAND 68 1 1 54 8 229 1 362 TOTAAL
Terug naar de inhoudsopgave
2.1.2 Muziek
De eerste associatie voor velen bij het horen van de naam Fasol zijn de muzieknoten fa-sol. Dat is natuurlijk op zichzelf geen verklaring, want nog altijd is dan onduidelijk hoe iemand aan een dergelijke achternaam komt. Laten we daarom eens in de literatuur duiken. Het 'Woordenboek der Nederlandsche Taal' [Knuttel (1918): 3e deel, 28e afl., kolom 4385] behandelt het woord Fasol met de volgende omschrijving:
Fasol: "znw. onz. Eene verbastering van fr. façon, waarschijn lijk schertsenderwijze gevormd, met gedachte aan de muzieknoten fa en sol. Verouderd. 1) Fatsoen, model. | Ist ock gesayt dat ick dus altoos sal slaven, ick souwer mijn aensicht dus wel nae setten int fa sol, (H.L. Spieghel, Tijdschr. 21, 162: eind 16de E.) Ick schickte myn baert te degen..., En so stryke-baerdende, so quam ick in myn fasol op de middeldam, (G.A. Bredero, De Werken van -. 2, 41: 1638) Ons lobben door 't sobben syn uyt 't fasol, (J. van der Veen, Zinne-beelden enz. 314: 1642) Dus zegt men, 't is uit zyn fasol, voor fatzoen, (C. Tuinman, De Oorsprong en Uitlegging Van dagelijks gebruikte Nederduitsche spreekwoorden, enz. 1, 21: 1726). 2) In de aanhaling beteekent in 't fasol, in zijn gewone doen, in orde. | Men reegh de Borsjes los om in 't fasol te raken, Men sprenkelde met eek, men haalde specery. Men brochtet noch soo veer het quam een weynich by, (J. van der Veen, Zinne-beelden enz. 357: 1642)."
Hier wordt dus een verwijzing gegeven naar de beide muzieknotennnamen. Indien de interpretatie van de naam Fasol als muzieknotennaam terecht is, is het aardig te weten waar deze namen hun oorsprong vinden. De muzieknotennamen 'ut-re-mi-fa-sol-la-si' zijn bedacht door de Middeleeuwse muziektheoreticus Guido van Arezzo (ca. 999-1050). Hij ontleende de namen aan een hymne ter ere van de H. Johannes. De begintoon van iedere tekstregel begint telkens één toon hoger:
[Tekst van Paulus Diaconus, overl. 799. Cf. Willemze (1964): p. 132-134].
UT quaeant laxis Opdat Uw knechten met
RE-sonare fibris vrijgemaakte tongen
MI-ra gestorum de roem van Uw daden
FA-muli tuorum kunnen doen weerklinken,
SOL-ve poluti neem weg de schuld
LA-bii reatum van hun bezoedelde lippen,
Sancte Ioannes. Heilige Johannes.
Terug naar de
inhoudsopgave
2.1.3 Topografie
We zullen het terrein van de muziek even laten voor wat het is en ons op het vakgebied van de topografie begeven. Het blijkt namelijk dat Fasol ook als geografische aanduiding voorkomt. Fasol is de naam die in de volksmond bekend is voor een beek en het daaraan grenzende landschap in de Ardennen. Dit landschap bestaat uit heuvelachtig weiland, struweel en loofbos. De ligging is in het dorpje Menil-Favay (bij Marenne) dat administratief onder de plaats Hotton valt. Het gehele gebied van Marche tot aan Hotton wordt Famenne genoemd. Naar verluidt is uit luchtfoto's te herleiden dat er in de Middeleeuwen bebouwing is geweest. Verder wordt ter plaatse beweerd dat het gebied sinds mensenheugenis dezelfde naam gedragen heeft. De familienaam Fasol is ter plaatse onbekend. Bij het zoeken naar de oorsprong en betekenis van de naam Fasol is het volgende wellicht belangrijk:
- De uitspraak in de volksmond is Fasool;
- Er komen ter plaatse meerdere plaatsnamen voor met als eerste lid 'Fa-';
- Het tweede lid '-sol' is bekend als waternaam.[cf. Schönfeld (1955): p. 242].
Samenvattend kunnen we nu twee mogelijkheden onderscheiden voor wat betreft een oorsprong van de naam Fasol in de huidige Benelux. Als we Fasol beschouwen als een Nederlands woord, is het een afleiding van het Franse 'façon' in samenhang met de muzieknoten Fa en Sol. Het 'Woordenboek der Nederlandse Taal' geeft geen citaties van Fasol als familienaam, maar uitsluitend als gebruikswoord met een vastgestelde betekenis. Het woord zou als geslachtsnaam op bepaalde personen moeten zijn overgegaan. De andere verklaring is het gebied Fasol in de Ardennen. Mogelijk is de naam van het gebied op een toenmalige bewoner overgegaan, maar andersom zou het evengoed kunnen dat de naam van een bewoner later op het gebied is overgegaan.
Terug naar de inhoudsopgave
2.2 Fasol als Hugenotennaam
In de beide families Fasol die van protestantse signatuur zijn (uit Zeeland en Zuid-Holland), doet het hardnekkige verhaal de ronde dat de familie een hugenotenachtergrond zou hebben. Op zichzelf zijn hiervoor plausibele argumenten aan te voeren. Om te beginnen klinkt de naam Frans, daarnaast is men van protestantse signatuur. Bovendien komt dit verhaal tot op zekere hoogte overeen met het tijdsbeeld: op 24 augustus 1572 vond de Bartholomeusnacht of Parijse Bloedbruiloft plaats. Koningin Catharina de Medici benutte de aanwezigheid bij het huwelijk van haar dochter Margaretha van talrijke Hugenoten en de latere koning Hendrik IV (op wie de protestanten hun hoop hadden gesteld) om de leider van de Hugenoten (admiraal Gaspard de Coligny) en duizenden van zijn aanhangers om te brengen. Al snel is een burgeroorlog het gevolg, tot in 1593 koning Hendrik IV (inmiddels katholiek geworden) door uitvaardiging van het Edict van Nantes godsdienstvrijheid schenkt aan zijn voormalige geloofsgenoten. Wanneer in 1628 La Rochelle, vrijplaats van de protestanten, door Richelieu wordt ingenomen, bevinden zich de
eerste 'Fasollen' al enige decennia in de Nederlanden, zodat deze gebeurtenis geen invloed meer heeft op ons onderzoek.
Meest waarschijnlijk zou dus zijn, dat Hugenoten-Fasollen naar aanleiding van de Bartholomeusnacht de wijk naar het Noorden namen. Voor het overige moet echter geconstateerd worden, dat mij nog nooit gebleken is dat de naam Fasol in Frankrijk nog voorkomt als authentieke familienaam: die naamdragers die gevonden werden (via telefoongidsen e.d.) bleken van Italiaanse afkomst te zijn. Als onopgelost probleem blijft bovendien nog staan dat de andere Nederlandse familie Fasol oorspronkelijk katholiek is. Deze zou dan, in de katholieke Zuidelijke Nederlanden, teruggekeerd moeten zijn tot de katholieke kerk, na aanvankelijk om geloofsredenen het vaderland verlaten te hebben.
Toch kan in dit verhaal, in gewijzigde vorm, een kern van waarheid schuilen. Het is immers bekend, dat in de beginperiode van de 80-jarige oorlog een massale immigratie van Zuid-Nederlanders naar de Republiek plaatsvond. Vast staat, dat de naam Fasol in ieder geval na 1647 in de Zuidelijke Nederlanden voorkwam en het is goed mogelijk, dat de familie daar ook voor die tijd (elders in het land) al woonde. Leden van deze familie zouden in deze immigratiestroom meegekomen kunnen zijn. Het feit, dat er momenteel zowel katholieke als protestantse families Fasol zijn, is dan ook verklaarbaar. Immers, in deze tijd was de Reformatie in opkomst: mensen veranderden in die tijd gemakkelijker van geloofsrichting dan in latere tijden. Een deel van de familie zou zich bij de Reformatie kunnen hebben aangesloten en de andere familieleden niet.
Terug naar de inhoudsopgave
2.3 De familienaam Fasol is van Noord-Italiaanse oorsprong
De belangrijkste reden dat wij deze hypothese in ons onderzoek betrekken is het feit dat de naam Fasol in Noord-Italië (met name in de Veneto) redelijk frequent voorkomt. Ook varianten, zoals Fasoli, Fasolino, Fasolo, Fasola, etc. komen er voor. Een ander belangrijk gegeven is, dat alle in het buitenland (Oostenrijk, Duitsland, Zwitserland, Frankrijk, U.S.A.) aangetroffen families Fasol hun herkomst kunnen terugvoeren tot een oorsprong in Noord-Italië. Uitgaande van een Italiaanse oorsprong, vinden we de volgende twee verklaringen voor de betekenis van Fasol.
De naamkundige Carlo Tagliavini (Universiteit van Padua) geeft in zijn 'Glottology' de verklaring dat Fasol stamt van het Latijnse 'faccia' (gezicht) via de volgende stappen: Faccia Faccioli - Fasoli - Fasol. Een andere theorie leidt Fasol af van het Latijnse 'faseolus', dat 'boon' betekent. In een groot aantal talen is dit woord terug te vinden. In enkele Slavische talen, waaronder bijvoorbeeld het Russisch en het Pools, betekent het woord FASOL 'boon'. In het een Spaanse encyclopedie [Espasa (1924): dl. XXIII, p. 354] vonden we Fasol terug als scheikundige term, als naam voor een stof, ge‹soleerd door Liekernik uit de Pisum sativum en de Phaseolus vulgaris, met de formule C15H24O. Bij gelegenheid is gebleken, dat een Spanjaard en een Pool de naam Fasol hebben opgevat als zijnde Spaans resp. Pools. Overigens komt de naam Fasol niet voor in de telefoongidsen van Madrid en Barcelona.
Samenvattend lijkt het gegeven, dat de naam Fasol overduidelijk als authentiek Italiaanse naam veelvuldig voorkomt, het sterkste argument dat voor deze hypothese spreekt. Er zou dan een vroege migratie vanuit Italië naar het Noorden moeten hebben plaatsgevonden. Een historisch gegeven is, dat in de loop van de 16e en 17e eeuw de Italiaanse stadstaten steeds
opnieuw verwikkeld raken in de politiek van de grote mogendheden. De Venetiaanse Republiek kent een bloeitijd en staat meestal aan de kant van het Heilige Roomse Rijk van Karel V.[Ploetz (1980): dl. III, p. 35]. Zowel via land als via zee (handelsschepen) is een migratie naar de Nederlanden dus wel aannemelijk te maken.
Terug naar de inhoudsopgave
2.4 De familienaam Fasol is oorspronkelijk Duits
Tenslotte willen we onderzoeken of Fasol mogelijk een Duitse oorsprong heeft. Verschillende etymologische woordenboeken behandelen de naam Fasol namelijk in samenhang met de Duitse naam Fasolt of Fasold, met verwijzing naar de Dietrich-sage, waarin een reus genaamd Fasold voorkomt. Fasold en Fasolt komen vooral voor in Noord-Duitsland. Het 'Verklarend woordenboek van de Familienamen in België en Noord-Frankrijk' vermeldt:
Fasol, Fasold, Fasoul, Fasoel, Fassold: "Germaans patroniem, Voornaam Fasold uit de (germ.) sage. Fasoul kan daar de romanisering van zijn, maar Romaanse -oul-namen gaan gewoonlijk op -wulf-namen terug, dus op Fasolf. Fasoel is de vernederlandste spelling."[Debrabandere (1993)].
Het 'Deutsches Namenlexikon; Familien- und Vornamen nach Ursprung und Sinn erklart en 'Deutsche Namenkunde; unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung' schrijven:
Fasold, Faselt, Vasold: "Ein Nachklang der marchenhaften Epik um Dietrich v. Bern (Tirol, Steiermark um 1200/1300), wo im mhd. 'Ecken-Lied' ein riesenhafter Jungling Vasolt (Bruder Eckes), urspr. Winddamon, von Dietrich besiegt wird."[Bahlow (1967)].
Fasold: "Riese in der Dietrichsage, uberhaupt 'Riese'. Vasold, Fasel(t), Vahsel (x Fasel), Faß(h)old, Vas(s)oll, Vasall". [Gottschald (1971)].
Tevens worden de oudste vermeldingen van de familienaam en varianten aangegeven (uit bronnen van voor 1500), waaruit het volgende overzicht is samengesteld. [Cf. Brechenmacher (1957); Debrabandere (1993); Bahlow (1967): p. 129]
1135 Heinr. VASOLFF Keulen
1257 NN. (als voornaam) Steiermark
1266 NN. (als voornaam) Wetzlar
1269 NN. Ingelheim
1274 NN. (als voornaam) Wurttemberg
1285 VASOLDUS Ravensburg
1285 NN. Rostock
1348 NN. Liegnitz u. Breslau
1475 NN. Görlitz
Een bezwaar tegen deze theorie is dat de naam Fasold wordt uitgesproken met de klemtoon op de eerste lettergreep, in tegenstelling tot Fasol. Daarnaast komt de naam Fasol tegenwoordig in Duitsland niet anders voor dan als oorspronkelijk Italiaanse naam. Daarom lijkt ons deze hypothese niet de meest waarschijnlijke.
Terug naar de inhoudsopgave
3. CONCLUSIE
Als een sterk argument voor de hypothese van de 'Nederlandse' theorie geldt het landschap Fasol in de Ardennen. Toch is uit dit schema duidelijk af te leiden, dat taalkundige argumenten en argumenten die betrekking hebben op het verspreidingsgebied van de naam spreken voor een waarschijnlijk Noord-Italiaanse oorsprong. Het name dit laatste argument moet zwaar worden
meegewogen. Een niet-Nederlandse oorsprong van de naam Fasol lijkt ook het meest voor de hand te liggen, zeker gezien het geringe aantal naamdragers in Nederland.
Uitsluitsel over de herkomst van de naam Fasol is niet te geven, zo blijkt uit dit onderzoek. De vraagstelling blijft open.
Ik houd mij sterk aanbevolen voor gegevens die dit raadsel dichter tot een oplossing kunnen brengen.
Terug naar de inhoudsopgave
LITERATUUR
Bahlow, H. [1967]:
Deutsches Namenlexikon; Familien- und Vornamen nach Ursprung und Sinn erklärt, Keyserliche Verlagsbuchhandlung, München.
Brechenmacher, J.K. [1957]:
Etymologisches Wörterbuch der Deutschen Familienamen, Limburg a.d. Lahn.
Debrabandere, F. [1993]:
Verklarend woordenboek van de Familie-namen in België en Noord-Frankrijk.
Espasa, Hijos de J. (ed.) [1924]:
Encyclopedia universal ilustrada europeo-americana, Barcelona.
Gottschald, M. [1971]:
Deutsche Namenkunde; unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung, De Gruyter & Co., Berlin.
Knuttel, J.A.N. (red.) [1918]:
Woordenboek der Nederlandsche taal, 3e deel, 28e afl., Nijhoff & Sijthoff, Leiden, 's-Gravenhage.
P.J. Meertens Instituut:
Repertorium van de Nederlandse familienamen.
Ploetz, K. [1980]:
Aula wereldgeschiedenis in jaartallen, Aula, Utrecht/Antwerpen.
Schönfeld, M. [1955]:
Nederlandse Waternamen, Noord-Hollandsche Uitgevers Maatschappij, Amsterdam.
Terug naar de inhoudsopgave
|
|